Түркілердің тастағы тарихы

Райымбек ауданы, Шәлкөде жайлауындағы қорықтық кешенде археологиялық қазба жұмыстары басталды. 6-8 ғасырларға жататын тарихи аймақты Әлкей Марғұлан атындағы археология институтының ғалымдары зерттеуге кірісті. Тарихи орынға барып қайтқан әріптесім Дархан Разбайұлы толық айтсын. Ғалымдардың айтуынша бұл Жетісу өңіріндегі ең үлкені ғұрыптық кешен саналады. Осы күнге дейін табылған қорғандардың  диаметрі 10-15,биіктігі 1 метрды құраған. Ал осы кешеннің жалпы көлемі 4 гектарды алып жатыр. Батыс жағынан арнайы кіретін жер бар. «Түркілер ұғымында бұл киелі жер саналған» дейді археологтар. АҚАН ОҢҒАР Ә.Х.МАРҒҰЛАН АТЫНДАҒЫ АРХЕОЛОГИЯ ИНСТИТУТЫНЫҢ ДИРЕКТОРЫ«...Бүгінгі таңда ортасында диаметрі 70 биіктігі екі метр болатын үлкен тас храмы бар. Тас храмның астында үлкен квадратты түрде жасалған платформа анықталып отыр. Және осы платформаның сыртында екі қатарынан қойылған жүз екіден астам тастан жасалған құрбандық шалу орындары анықталды. Одан кейін ор жасалған арнайы, жал жасалынған арнайы, жалдың сыртында кейіннен қойылған төрт-бес қорғанның орындары анықталып отыр. Биыл тек қана тазарту жұмыстары жүргізілді. Бұл үлкен жұмыстың басы». Шалкөде Қағандық кешеніндегі биылғы зерттеу жұмыстары барысында тастардың арасынан ерекше сурет табылған болатын. Бұл архардың суреті. Архардың суретінің салыну стилі, барлығы техникасы — бұл көне түркі заманды көрсетеді. Яғни бұл біздің болжауымызша, осы кешеннің қағандық екенін тағы да бір дәлелдей түсетін, сондай өзінің белгісі болып табылады».  Тарихи ескерткіш арқылы археологтар ежелден ақ бұл өлкенің тіршілігі қайнаған, өркениеті өркендеген аймақ болғандығын алға тартты. Бұған осы өңірдің әр қиырынан бүгінге дейін жеткен осындай ескерткіштер айғақ. Түркі халықтарының қалыптасуының негізгі орталығы деп осы Жетісу өңірін  айтуымызға болады дейді ғалымдар. АМАНГЕЛДІ ЕСБАЙ ТАРИХ ҒЫЛЫМДАРЫНЫҢ КАНДИДАТЫ «Біздің қазақ халқының осы бүгінгі өзіміздің жерде қалыптасуының, жалпы еліміздің тарихының сонау мыңдаған жылдық тереңде жатқанын бұл кешен нақты дәлелдерінің бірі болып табылады. Түркі дәуіріне жататын нақты жаңағы осындай қорған бұл бүгінгі таңда екінші қорған  деп айтылып жатыр. Біріншісі бұның  көлемімен салыстырғанда кішігірім, Елекесаз деген Шығыс Қазақстанда. Ал енді мынау  осы Шәлкөдедегі қорған, ол ауқымы жағынан үлкен, яғни үлкен қағанның қорғаны ретінде бүгін пайымдаулар бар» Ғалымдар ескерткішті зерттеу арқылы көне түркілердің дүниетанымын,о дүние туралы түсігінімен  қатар мемлекеттік идеологиясы қандай болғанын,тек қана материалдық мәдениетін ғана емес,рухани мәдениетінен хабар алуға болады дейді. Кешендегі бүгінгі қазба жұмыстары жеке кәсіпкердің қаржылай қолдауымен жүзеге асуда. Тарихи құндылықтарымызды көзіміздің қарашығындай сақтау парызымыз дейді ұлтжанды азамат. ТОҚТАР МҰХАМЕДИ «ЫНТЫМАҚ» КОРПОРАЦИЯСЫНЫҢ БАСҚАРМА ТӨРАҒАСЫ«Бұл бастамасы ғана,бұл жерге әлі үлкен лагерь құрылады. Әлі талай жағдайлар жасалынады. Интернет алып келеміз деп тәулік бойы бейнебаян түсіріп тұратындай. Өйткені ашылған сайын жәдігерлердің құндылығы арта бастайды. Соны қорғайтындай мүмкіншілік жасайын деп тұрмыз келесі жылға қарай. Келесі жылы келсеңіздер оны да көріп қаларсыздар деп ойлаймын.  Шәлкөде ғұрыптық-мемориалдық кешенін келешекте ашық аспан астындағы музеймен қатар археологиялық зерттеу орнына айналдыру ғалымдардың жоспарында.  Өткен дәуірді  тасқа таңбалаған осындай ескерткіштеріміз арқылы тарихымыз тіріледі. Ұлы даланың нағыз мұрагері екеніміз айшықталады.